ارزیابی مدل‌های ‌کوچک ناحیه ای در برآورد موارد کووید-۱۹ با رویکرد بیزی و کلاسیک؛ مطالعه موردی استان کردستان

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

مختار جعفری

صالح آرخی

گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه گلستان، گرگان، ایران

10.22067/geoeh.2026.98726.1668

چکیده

کووید ۱۹ ضرورت تولید برآوردهای دقیق در مقیاس شهرستان را آشکار ساخت، اما مطالعات پیشین به‌ندرت مدل‌های ناحیه‌کوچک کلاسیک و بیزی را با تعداد بسیار اندک نواحی به‌طور هم‌زمان مقایسه کرده‌اند. این پژوهش با هدف ارزیابی تطبیقی چهار چارچوب برآورد مستقیم، فای هریوت، فای هریوت فضایی و مدل بیزی BYM2 (با تقریب INLA) در مدل‌سازی موارد ماهانه کووید ۱۹ در ۱۰ شهرستان استان کردستان طی ۳۶ ماه انجام شد. تحلیل مؤلفه‌های اصلی روی ۲۷ متغیر کمکی، چهار مؤلفه نخست را به‌عنوان متغیرهای توضیحی استخراج کرد. عملکرد مدل‌ها با RMSE، معیار WAIC و تحلیل حساسیت واریانس نمونه‌ای (ضرایب 0.5 و ۲) ارزیابی گردید. مدل BYM2 با ماتریس وزنی فاصله معکوس (از میان 6 ماتریس همسایگی) به‌طور نظام‌مند بهترین عملکرد را نشان داد و میانه RMSE فصلی را به‌طور میانگین ۳۸ درصد نسبت به فای هریوت کاهش داد. بهبود مدل فضایی فای هریوت نسبت به نسخه غیرفضایی جزئی بود. تحلیل حساسیت آشکار ساخت که دوبرابر شدن واریانس نمونه‌ای در شهرستان‌های کم‌جمعیت، برآوردها را تا ۱۰ درصد تغییر می‌دهد. یافته‌ها بیانگر آن است که مدل‌های بیزی فضایی، به‌ویژه BYM2، حتی با تعداد اندک نواحی، برآوردهای پایدارتر و عدم‌قطعیت کمتری برای پایش همه‌گیری‌ها فراهم و می‌توانند مبنای تصمیم‌گیری در تخصیص منابع محلی قرار گیرند.

کلیدواژه‌ها

کووید-19

برآورد ‌کوچک ناحیه ای

مدل فای‑هریوت

BYM2

INLA

موضوعات

• مخاطرات انسانی

---