اولویت بندی سیل خیزی زیرحوضه‌های جاری از دامنه‌های شمالی و جنوبی به کلان شهر تبریز با استفاده از روش های SWARA-MABAC و شاخص های مورفومتری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

محمدحسین رضائی مقدم

شهرام روستائی

توحید رحیم پور

عبدالحمید سرتیپی

گروه ژئومورفولوژی، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

10.22067/geoeh.2026.98037.1655

چکیده

در دامنه‌های شمالی و جنوبی تبریز، حوضه‌های آبریز کوچک و بزرگی وجود دارند که جریان آب آن‌ها به سوی شهر هدایت می‌شود. گسترش و توسعه شهر در جهت خروجی این حوضه‌ها، همراه با تغییرات گسترده در کاربری اراضی و دست‌کاری مسیرهای طبیعی عبور آب طی چند دهه اخیر، موجب افزایش خطر وقوع سیلاب شده است. این پژوهش با هدف ارزیابی و اولویت‌بندی پتانسیل سیل‌خیزی حوضه‌های آبریز منتهی به کلان‌شهر تبریز با استفاده از تحلیل‌های مورفومتری و مدل‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره انجام شده است. بدین منظور، ابتدا ویژگی‌های مورفومتری حوضه‌های شمالی و جنوبی تبریز شامل پارامترهای مساحت، تعداد آبراهه، تراکم زهکشی، فراوانی آبراهه، بافت زهکشی، شدت زهکشی، نسبت دایره‌ای، نسبت‌ شکل‌پذیری، ضریب فشردگی، اختلاف ارتفاع و عدد ناهمواری با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی استخراج شدند. سپس با به‌کارگیری روش SWARA وزن معیارهای مؤثر در سیل‌خیزی تعیین گردید. در ادامه، با استفاده از مدل MABAC، حوضه‌های آبریز بر اساس پتانسیل وقوع سیل اولویت‌بندی شدند. نتایج نشان داد که در بین حوضه‌های شمالی، حوضه N1 با وزن نهایی 0.206 بالاترین پتانسیل سیل‌خیزی را دارا می‌باشد. در بین حوضه‌های جنوبی نیز حوضه S6 با وزن 0.366 به‌عنوان حساس‌ترین حوضه شناسایی شد. این حوضه‌ها عمدتاً به دلیل دارا بودن مساحت بزرگ‌تر، تراکم زهکشی بالا و شیب تند، از پتانسیل سیل‌خیزی بالایی برخوردار هستند.

کلیدواژه‌ها

سیل‌خیزی

تحلیل مورفومتری

مدل‌های چندمعیاره تصمیم‌گیری(MCDM)

شبکه زهکشی

کلان‌شهر تبریز

موضوعات

• مخاطرات ژئومورفیک-هیدرولوژیک

---

©2026 The author(s). This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0)

 

 

مراجع

Abdeta, G. C., Tesemma, A. B., Tura, A. L., & Atlabachew, G. H. (2020). Morphometric analysis for prioritizing sub-watersheds and management planning and practices in Gidabo Basin, Southern Rift Valley of Ethiopia. Applied Water Science, 10(7),1–15. http://dx.doi.org/10.1007/s13201-020-01239-7

Aher, P. D., Adinarayana, J., & Gorantiwar, S. D. (2014). Quantification of morphometric characterization and prioritization for management planning in semi-arid tropics of India: a remote sensing and GIS approach. Journal Hydrology, 511, 850–860. http://dx.doi.org/10.1016/j.jhydrol.2014.02.028

Balcı, E., Bilgen, G., & Aksoy, S. H. (2024). Flood risk awareness and transportation mode choice in communities with varying flooding frequencies: The cases of Bozkurt, Kastamonu, Turkey and Malanday, Marikina, Philippines. International Journal of Disaster Risk Reduction, 113, 104819. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2024.104819

Bisht, S., Chaudhry, S., Sharma, S., & Soni, S. (2018). Assessment of flash flood vulnerability zonation through Geospatial technique in high altitude Himalayan watershed, Himachal Pradesh India. Remote Sensing Applications: Society and Environment, 12, 35-47. https://doi.org/10.1016/j.rsase.2018.09.001

Duressa, A. A., Feyissa, T. A., Tukura, N. G., Gudeta, B. G., Gechelu, G. F., & Bibi, T. S. (2024). Identification of soil erosion-prone areas for effective mitigation measures using a combined approach of morphometric analysis and geographical information system. Result Engineering, 21, 101712. http://dx.doi.org/10.1016/j.rineng.2023.101712

Haltas, I., Yildirim, E., Oztas, F., & Demir, I. (2021). A comprehensive flood event specification and inventory: 1930–2020 Turkey case study. International Journal of Disaster Risk Reduction, 56, 102086. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2021.102086

Horton, R. E. (1945). Erosional development of streams and their drainage basins; hydrophysical approach to quantitative morphology. Geological Society of America Bullet, 56(3), 275–370. http://dx.doi.org/10.1130/0016-7606(1945)56[275:edosat]2.0.co;2

Keršuliene, V., Zavadskas, E. K., & Turskis, Z. (2010). Selection of rational dispute resolution method by applying new step-wise weight assessment ratio analysis (SWARA). Journal of Business Economics and Management, 11(2), 243–258. https://doi.org/10.3846/jbem.2010.12

Melton, M. (1957). An analysis of the relation among elements of climate, surface properties and geomorphology. Office of Naval Research Technical Report, 11(99). New York

Mohammed, J. A., Yimam, Z. A., Addissu, S., Endris, A., Haile, B., Ali, A., … & Mohammed, Y. (2025). Identification and prioritization of flood-prone sub-watersheds using morphometric analysis and remote sensing in the Beshilo Sub-basin, Ethiopia. Geocarto International, 40(1), 2526503.‏ https://doi.org/10.1080/10106049.2025.2526503

Özay, B., & Orhan, O. (2023). Flood susceptibility mapping by best–worst and logistic regression methods in Mersin, Turkey. Environmental Science and Pollution Research, 30, 45151–45170. https://doi.org/10.1007/s11356-023-25423-9

Ozdemir, H., & Bird, D. (2009). Evaluation of morphometric parameters of drainage networks derived from topographic maps and DEM in point of floods. Environmental Geology, 56(7), 1405–1415. https://doi.org/10.1007/s00254-008-1235-y

Pamučar, D., & Ćirović, G. (2015). The selection of transport and handling resources in logistics centers using Multi-Attributive Border Approximation area Comparison (MABAC). Expert Systems with Applications, 42(6), 3016-3028. http://dx.doi.org/10.1016/j.eswa.2014.11.057

Perucca, L. P., & Angilieri, Y. E. (2011). Morphometric characterization of del Molle Basin applied to the evaluation of flash floods hazard, Iglesia Department, San Juan, Argentina. Quaternary International, 233(1), 81–86. http://dx.doi.org/10.1016/j.quaint.2010.08.007

Prakash, K., Rawat, D., Singh, S., Chaubey, K., Kanhaiya, S., & Mohanty, T. (2019). Morphometric analysis using SRTM and GIS in synergy with depiction: a case study of the Karmanasa river basin, north central India. Applied Water Science, 9, 1–10. http://dx.doi.org/10.1007/s13201-018-0887-3

Rahimpour, T., Rezaei Moghaddam, M. H., Hejazi, S., & Valizadeh Kamran, K. (2023). Analysis of hydrogeomorphic characteristics of sub-basins in terms of erosion sensitivity (Case study: Aland Chai basin, northwest of Iran). Researches in Earth Sciences, 14(3), 112-131. [In Persian] https://doi.org/10.48308/esrj.2023.103507

Rai, P. K., Chandel, R. S., Mishra, V. N., & Singh, P. (2018). Hydrological inferences through morphometric analysis of lower Kosi river basin of India for water resource management based on remote sensing data. Applied Water Science, 8,1–16. https://doi.org/10.1007/s13201-018- 0660-7

Rezaei Moghaddam, M. H., & Rahimpour, T. (2023). Ranking of the Siah Cheshmeh drainage basin in terms of flooding to manage flood hazards. Environmental Management Hazards, 10(1), 1-14. [In Persian] https://jhsci.ut.ac.ir/article_92612.html

Rezaei Moghaddam, M. H., & Rahimpour, T. (2024). Preparation of flood hazard potential map using two methods: Frequency Ratio and Statistical Index (Case study: Aji Chai Basin). Environmental Management Hazards, 10(4), 291-308. [In Persian] http//doi.org/10.22059/jhsci.2024.369163.803

Rezaei Moghaddam, M. H., Hejazi, A., Valizadeh kamran, K., & Rahimpour, T. (2020b). Flood Analysis of Subbasins Using WASPAS Model (Case Study: Aland Chai Basin, Northwest of Iran). Journal of Hydrogeomorphology, 7(24), 83-106. [In Persian] https://doi.org/10.22034/hyd.2020.39815.1534

Rezaei Moghaddam, M. H., Hejazi, S. A., Vlaizadeh Kamran, K., & Rahimpour, T. (2020a). Analysis of Hydrogeomorphic Properties of Aland Chai Basin to Prioritize Sub-Basins in terms of Flood Sensitivity. Journal of Geography and Environmental Hazards, 9(1), 61-83. [In Persian] https://doi.org/10.22067/geo.v9i1.84675

Rezaei Moghaddam, M. H., Rajabi, M., Rahimpour, T., & Farazian, A. (2025). Flooding Assessment of Qaleh Chai basin Using MABAC Multi Criteria Decision Making Method. Environmental Management Hazards, 11(4), 323-337. [In Persian] https://jhsci.ut.ac.ir/article_100739.html?

Rezaei Moghaddam. M. H., & Rahimpour. T. (2025). Application of Multi-Criteria Decision Making Methods in Environmental Hazards Modeling. University of Tabriz. [In Persian]

Schumm, S. A. (1956) Evolution of drainage systems and slopes in badlands at Perth Amboy, New Jersey. Geological Society of America Bulletin, 67(5), 597–646. http://dx.doi.org/10.1130/0016-7606(1956)67[597:EODSAS]2.0.CO;2

Shekar, P. R., & Mathew, A. (2024). Morphometric analysis of watersheds: a comprehensive review of data sources, quality, and geospatial techniques. Watershed Ecology Environment, 6, 13–25. http://dx.doi.org/10.1016/j.wsee.2023.12.001

Singh, N., & Singh, K. K. (2017). Geomorphological analysis and prioritization of sub- watersheds using Snyder’s synthetic unit hydrograph method. Applied Water Science, 7(1), 275–283. https://doi.org/10.1007/s13201-014-0243-1

Sohail, M., & Mahmood, S. (2024). Flood susceptibility modeling using geo-morphometric ranking approach in Jhelum River basin, Pakistan. Natural Hazards Research, 4(2), 187-193.‏ https://doi.org/10.1016/j.nhres.2023.11.004

Strahler, A. N. (1964). Quantitative geomorphology of drainage basin and channel networks. Handbook of Applied Hydrology.

Sutradhar, S., & Mondal, P. (2023). Prioritization of watersheds based on morphometric assessment in relation to flood management: A case study of Ajay river basin, Eastern India. Watershed Ecology and the Environment, 5, 1–11. https://doi.org/10.1016/j.wsee.2022.11.011

Taib, H., Hadji, R., Hamed, Y., Bensalem, M. S., Amamria, S., & Houda, B. (2024). Evaluation of relative tectonic activity in a semiarid basin: analysis of geomorphic indices and morphometric parameters in the Meskiana watershed. Euro-Mediterranean Journal for Environmental Integration, 36(3), 1-15. https://doi.org/10.1007/s41207-023-00458-z