واکاوی الگوهای همدیدی مؤثر بر رخداد توفان‌های رعدوبرق در استان تهران

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

مینا دانشور ¹

حسن لشکری ²

رضا برنا ³

¹ گروه آب و هواشناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

² گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

³ گروه جغرافیا، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران

10.22067/geoeh.2026.100019.1687

چکیده

توفان‌های رعدوبرقی از مهم‌ترین مخاطرات جوی کوتاه‌مدت در نواحی شهری و کوهپایه‌ای‌اند و شناخت الگوهای همدیدی مؤثر بر وقوع آن‌ها می‌تواند در پایش و مدیریت مخاطرات جوی سودمند باشد. این پژوهش با هدف واکاوی الگوهای همدیدی مؤثر بر رخداد توفان‌های رعدوبرقی در استان تهران، در سه چرخه خورشیدی ۲۲، ۲۳ و ۲۴ و طی دوره آماری ۱۹۸۶ تا ۲۰۱۹ انجام شد. در این پژوهش، چرخه‌های خورشیدی صرفاً به‌عنوان چارچوب زمانی برای مقایسه تغییرات رخدادها در دوره‌های مختلف به‌کار گرفته شدند. داده‌های روزانه ایستگاه‌های سینوپتیک استان تهران، بر پایه کد وضعیت جوی ، از سازمان هواشناسی کشور دریافت و پس از کنترل کیفی، رخدادهای رعدوبرقی با استفاده از معیار هم‌زمانی و تکرار دیده‌بانی شناسایی شدند. رخدادها سپس برحسب دوره تداوم، از یک‌روزه تا پنج‌روزه و بیشتر، طبقه‌بندی شدند. برای انتخاب نمونه‌های مناسب تحلیل همدیدی، از آستانه صدک ۹۰ فراوانی ثبت رعدوبرق استفاده شد. داده‌های بازتحلیل NCEP/NCAR برای نمونه‌های منتخب، در ترازهای ۱۰۰۰، ۹۲۵، ۸۵۰، ۷۰۰ و ۵۰۰ هکتوپاسکال دریافت و نقشه‌های ارتفاع ژئوپتانسیل، نم ویژه، باد و امگا برای روزهای نماینده الگوهای پرتکرار ترسیم و تحلیل شد. نتایج نشان داد که حدود ۷۰ درصد رخدادهای رعدوبرقی استان تهران دارای تداوم یک‌روزه بوده‌اند و بیشترین فراوانی آن‌ها عمدتاً در فصل بهار، به‌ویژه در ماه‌های آوریل و مه، رخ داده است. از میان ۴۹ نمونه یک‌روزه منتخب بر پایه صدک ۹۰، ۱۴ الگوی همدیدی شناسایی شد که سه الگوی «کم‌فشار عربستان-پرفشار مهاجر»، «کم‌فشار پاکستان-پرفشار مهاجر» و «کم‌فشار سودان-چرخند اروپایی» بیشترین فراوانی را داشتند. نتایج بیانگر آن است که هم‌زمانی فرارفت رطوبت در لایه‌های زیرین، واداشت‌های دینامیکی و صعود در ترازهای میانی، و اثر تعدیل‌کننده ناهمواری‌های البرز، از سازوکارهای کلیدی مؤثر بر شکل‌گیری رخدادهای رعدوبرقی منتخب در استان تهران هستند.

کلیدواژه‌ها

توفان رعدوبرقی

الگوهای همدیدی

استان تهران

سامانه‌های همرفتی

اقلیم‌شناسی همدیدی

موضوعات

• مخاطرات اقلیمی و اتمسفریک

---

©2026 The author(s). This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0)

مراجع

Ahmadi, M., Ghavidel Rahimi, Y., & Janathari, M. (2015). Annual spatio-temporal analysis of thunderstorm events in Tehran Province. Physical Geography, 8(28), 87-100. [In Persian] https://jgs.khu.ac.ir/article_11676.html

Alizadeh, H., Asakereh, H., & Raeis Pour, K. (2025). General characteristics of lightning phenomena in Iran. Geography and Environmental Hazards, 14(3), 140-165. [In Persian] https://doi.org/10.22067/geoeh.2025.89265.1508

Azizi, Q., Gerami, M. S., & Sharifi, L. (2017). Spatial analysis of thunderstorms across Iran. Applied Research in Geographical Sciences, 17(47), 241-257. [In Persian] https://jgs.khu.ac.ir/article-1-2914-fa.html

Brooks, H. E., Lee, J. W., & Craven, J. P. (2003). The spatial distribution of severe thunderstorm and tornado environments from global reanalysis data. Atmospheric Research, 67-68, 73-94. https://doi.org/10.1016/S0169-8095(03)00045-0

Dananyani, P., Soreh, E., & Mohammadi, B. (2023). Investigation of thunderstorm events in Iran. Journal of Spatial Analysis of Environmental Hazards, 10(2), 97-114. [In Persian] https://jsaeh.khu.ac.ir/article-1-3418-fa.html

Dorostkar Golkhaili, H., lashkari, H., & Mohammadi, Z. (2025). Analysis of the Spatial Position of the Subtropical Jet Stream and Synoptic Conditions Influencing Extreme Wet Years in Northeast of Iran. Journal of Geography and Environmental Hazards, 14(2), 1-20. https://doi.org/10.22067/geoeh.2025.91689.1542

Doswell, C. A. (2001). Severe convective storms—An overview. Meteorological Monographs, 28(50), 1-26. https://doi.org/10.1175/0065-9401(2001)028<0001:SCSAO>2.0.CO;2

Emanuel, K. A. (1994). Atmospheric convection. New York, NY: Oxford University Press.

Galanaki, E., Lagouvardos, K., Kotroni, V., Flaounas, E., & Argiriou, A. (2018). Thunderstorm climatology in the Mediterranean using cloud-to-ground lightning observations. Atmospheric Research, 207, 136-144. https://doi.org/10.1016/j.atmosres.2018.03.004

Ghavidel Rahimi, Y., Farajzadeh Asl, M., & Baghbanan, P. (2015). Temporal trends of thunderstorm hazard changes in Iran. Spatial Planning and Geomatics, 19(2), 185-210. [In Persian] https://hsmsp.modares.ac.ir/article14474.html

Lashkari, H., & Aghasi, N. (2013). Synoptic analysis of thunderstorms in Tabriz during 1996-2005. Geography and Planning, 17(45), 203-234. [In Persian] https://geoplanning.tabrizu.ac.ir/article_576.html

Lashkari, H., & Hejati, Z. (2012). Synoptic-dynamic analysis of thunderstorms in southwestern Iran. Sepehr Journal of Geographical Information, 21(82), 14-21. [In Persian] https://doi.org/20.1001.1.25883860.1391.21.82.3.7

Lashkari, H., Mohammadi, Z., Naji, M., & Fadaei Bash, A. R. (2024). Spatio-temporal distribution and variability of thunderstorms in southern Iran during the last three solar cycles. Physical Geography Research, 56(4), 89-106. [In Persian] https://doi.org/10.22059/jphgr.2025.387701.1007864

Lashkari, H., Mohammadi, Z., Naji, M., & Fedayi Bash, A. (2026). Analysis of the spatial and temporal distribution and changes of thunderstorms in southwestern Iran over the last three solar cycles. Researches in Earth Sciences, 16(4), 176-194. https://doi.org/10.48308/esrj.2026.238555.1256

Lashkari, H., Yarmohammadi, Z., & Mousavi, H. (2016). Statistical and synoptic analysis of thunderstorms in Kohgiluyeh and Boyer Ahmad Province. Geography and Environmental Studies, 5(18), 135-151. [In Persian] https://sanad.iau.ir/fa/Article978699

Markowski, P., & Richardson, Y. (2010). Mesoscale meteorology in midlatitudes. Chichester, England: Wiley-Blackwell. https://doi.org/10.1002/9780470682104

Masoumpour Samakoush, J., Miri, M., & Rahimi, M. (2016). Statistical-synoptic investigation of thunderstorms along the southern coasts of Iran. Earth and Space Physics, 42(3), 697-708. [In Persian] https://doi.org/20.1001.1.2538371.1395.42.3.18.8

Mojarad, F., Masoumpour, J., Koushki, S., & Miri, M. (2019). Spatio-temporal analysis of thunderstorms in Iran. Geographical Space Planning, 9(32), 213-232. [In Persian] https://doi.org/10.30488/gps.2019.91873

Nisi, L., Martius, O., & Hering, A. (2016). Spatial and temporal distribution of hailstorms in the Alpine region. Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society, 142(698), 1590-1604. https://doi.org/10.1002/qj.2771

Singh, D., Singh, R. P., Kamra, A. K., Gupta, P. N., Singh, A. K., & Gopalakrishnan, V. (2011). Solar activity, lightning, and climate. Surveys in Geophysics, 32(6), 659-703. https://doi.org/10.1007/s10712-011-9127-1

Tinsley, B. A. (2008). The global atmospheric electric circuit and its effects on cloud microphysics. Reports on Progress in Physics, 71(6), 066801. https://doi.org/10.1088/0034-4885/71/6/066801

Trapp, R. J. (2013). Mesoscale-convective processes in the atmosphere. Cambridge, England: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781139044251