نا‌تقارنی مورفومتریک کوه‌های دنا در امتداد گسل اصلی زاگرس: نقش کنترل‌کننده ساختارهای زیرسطحی بر ناهمواری‌های سطحی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

غلام حسن جعفری

گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران

10.22067/geoeh.2026.97282.1637

چکیده

رشته‌کوه زاگرس به‌عنوان یکی از پویاترین کمربندهای کوهستانی جهان، نا‌تقارن مورفولوژیکی آشکاری بین دامنه‌های جنوب‌غربی و شمال‌شرقی خود نشان می‌دهد. این پژوهش با استفاده از مدل رقومی ارتفاعی (DEM) با قدرت تفکیک 5/12 متر، تحلیل کمّی ناهمواری‌های دو دامنه را انجام داده است. بیش از 200 نیمرخ طولی و نیمرخ‌های عرضی عمود بر روند کوهستان ترسیم و با روابط خطی و چندجمله‌ای برازش شدند. شاخص‌های مورفومتریک شامل شیب مؤثر، ضریب تعیین (R²) و روند انحنا (کوژ در مقابل کاو) تحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهند که دامنه جنوب‌غربی دارای شیب مؤثر تندتر (46/0–51/0)، نیمرخ‌های کاو عمیق در بالادست (ناشی از فرسایش یخچالی تقویت‌شده توسط شیب ساختاری) و ناپایداری مورفولوژیکی در پایین‌دست است. در مقابل، دامنه شمال‌شرقی شیب ملایم‌تر (27/0–46/0)، نیمرخ‌های عمدتاً خطی یا کوژ و پایداری بیشتری دارد. هرچند فعالیت‌های یخبندانی کواترنری در ارتفاعات بالاتر از 3700 متر در هر دو دامنه مؤثر بوده‌اند، شکل نهایی سیرک‌ها و لندفرم‌ها تحت کنترل هندسه ساختاری است: لندفرم‌های محدب در دامنه شمال‌شرقی (هم‌شیب با لایه‌ها) و دره‌های U شکل تند در دامنه جنوب‌غربی. این نتایج تأیید می‌کنند که ساختارهای زیرسطحی، به‌ویژه گسل اصلی زاگرس و جهت لایه‌ها، نقش اولیه را در شکل‌دهی به ناهمواری‌های سطحی ایفا می‌کنند و فرآیندهای سطحی در چارچوبی که توسط تکتونیک تعیین شده است، عمل می‌کنند. این مطالعه چارچوبی کمّی برای درک تعامل تکتونیک–فرسایش در کوه‌های جوان فراهم می‌آورد و قابلیت تعمیم به سایر کمربندهای فعال جهان را دارد.

کلیدواژه‌ها

کوه‌های دنا

کمربند چین‌خورده–رانده زاگرس

نا‌تقارنی مورفومتریک

کنترل ساختاری زیرسطحی

تکامل ناهمواری‌های سطحی

موضوعات

• مخاطرات ژئومورفیک-هیدرولوژیک

---

©2026 The author(s). This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0)

 

 

مراجع

Agard, P., Omrani, J., Jolivet, L., Whitechurch, H., Vrielynck, B., Spakman, W., ... & Wortel, R. (2011). Zagros orogeny: a subduction-dominated process. Geological Magazine, 148(5-6), 692-725. https://doi.org/10.1017/S001675681100046X

Alavi, M. (2008). Structures of the Zagros fold-thrust belt in Iran. American Journal of Science, 307(9), 1064-1095. https://doi.org/10.2475/01.2008.05

Ali, S. A., Rangzan, K., & Pirasteh, S. (2013). Remote sensing and GIS study of tectonics and net erosion rates in the Zagros Structural Belt, Southwestern Iran. Geocarto International, 40(4), 258–267. https://doi.org/10.2747/0749-3878.40.4.258

Al-Saady, Y. I., Al-Suhail, Q. A., Al-Tawash, B. S., & Othman, A. A. (2016). Drainage network extraction and morphometric analysis using remote sensing and GIS mapping techniques (Lesser Zab River Basin, Iraq and Iran). Environmental Earth Sciences, 75(18), 1243. https://doi.org/10.1007/s12665-016-6038-y

Bahrami, S. (2013). Tectonic controls on the morphometry of alluvial fans around Danehkhoshk anticline, Zagros, Iran. Geomorphology, 184, 55–65. https://doi.org/10.1016/j.geomorph.2012.10.012

Berberian, M. (1995). Master “blind” thrust faults hidden under the Zagros folds: Active basement tectonics and surface morphotectonics. Tectonophysics, 241(1–4), 193–224. https://doi.org/10.1016/0040-1951(94)00185-C

Burbank, D. W., & Anderson, R. S. (2013). Tectonic Geomorphology (2nd ed.). Wiley-Blackwell. https://doi.org/10.2113/gseegeosci.19.2.198

Dehbozorgi, M., Pourkermani, M., Arian, M., Matkan, A. A., Motamedi, H., & Hosseiniasl, A. (2010). Quantitative analysis of relative tectonic activity in the Sarvestan area, central Zagros, Iran. Geomorphology, 121(3-4), 329-341. https://doi.org/10.1016/j.geomorph.2010.05.002

Faghih, A., & Nourbakhsh, A. (2015). Appraisal of relative tectonic activity along the Kazerun Fault Zone, Zagros Mountains, Iran: insight from spatial analysis of geomorphic indices. Geological Journal, 50(6), 783-798. https://doi.org/10.1002/gj.2597

Faghih, A., Esmaeilzadeh Soudejani, A., Nourbakhsh, A., & Rokni, S. (2015). Tectonic geomorphology of High Zagros Ranges, SW Iran: An initiative towards seismic hazard assessment. Environmental Earth Sciences, 74(4), 3007–3017. https://doi.org/10.1007/s12665-015-4298-5

Gürbüz, A., & Farzipour Saein, A. (2019). Tectonic geomorphology of the Zagros Orogen. In Geological, Geomorphological, and Hydrological Studies in the Zagros Belt (pp. 187–213). Academic Press. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-815048-1.00008-1

Hatzfeld, D., & Molnar, P. (2010). Comparisons of the kinematics and deep structures of the Zagros and Himalaya and of the Iranian and Tibetan plateaus and geodynamic implications. Reviews of Geophysics, 48(2), 1-48. https://doi.org/10.1029/2009RG000304

Hatzfeld, D., Authemayou, C., Van der Beek, P., Bellier, O., Lavé, J., Oveisi, B., … & Yamini-Fard, F. (2010). The kinematics of the Zagros Mountains (Iran). In Tectonic and stratigraphic evolution of Zagros and Makran during the Mesozoic–Cenozoic (pp. 193–209). Geological Society, London, Special Publications. https://doi.org/10.1144/SP330.3

Heidari, M., Mazidi, A., & Rousta, I. (2024). Investigation of the Thermal Anomaly Precursor in the 2017 Azgeleh Earthquake in Kermanshah, Iran. Journal of Geography and Environmental Hazards, 13(2), 92-114. https://doi.org/10.22067/geoeh.2023.83439.1397

 Jafari, G. H. (2025). Morphotectonic Analysis of the Sefidrood Basin, Iran: An Integrated Methodological Framework Based on the Fibonacci sequence and Gamma Distribution for Identifying Active Structural Patterns. Journal of Geography and Environmental Hazards, 14(4), 21-42. https://doi.org/10.22067/geoeh.2025.94085.1584

Jafari, G., & Hazrati, N. (2018). Reconstruction of Quaternary ELA of the Zagros geomorphic unit of Iran. Geography and Environmental Sustainability, 8(3), 33-49. [In Persian] https://dorl.net/dor/20.1001.1.23223197.1397.8.3.3.9

Kolahi-Azar, A. P., & Golriz, S. (2018). Multifractal topography: A tool to measure tectonic complexity in the Zagros Mountain Range. Mathematical Geosciences, 50(4), 431–445. https://doi.org/10.1007/s11004-017-9727-0

Mohajjel, M., & Fergusson, C. L. (2014). Jurassic to Cenozoic tectonics of the Zagros Orogen in northwestern Iran. International Geology Review, 56(3), 263-287. https://doi.org/10.1080/00206814.2013.853919

Mouthereau, F. (2011). Timing of uplift in the Zagros belt/Iranian plateau and accommodation of late Cenozoic Arabia–Eurasia convergence. Geological Magazine, 148(5-6), 726-738. https://doi.org/10.1017/S0016756811000306

Mouthereau, F., Lacombe, O., & Meyer, B. (2006). The Zagros folded belt (Fars, Iran): Constraints from topography and critical wedge modelling. Geophysical Journal International, 165(1), 336–356. https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2006.02855.x

Obaid, A. K., & Allen, M. B. (2019). Landscape expressions of tectonics in the Zagros fold-and-thrust belt. Tectonophysics, 765, 1–15. https://doi.org/10.1016/j.tecto.2019.05.024

Obaid, A. K., Othman, A. A., Salar, S. G., Sissakian, V. K., & Ali, S. S. (2024). Tectonic and Erosion in the Zagros Fold-and-Thrust Belt (ZFTB). In Natural Resources Deterioration in MENA Region: Land Degradation, Soil Erosion, and Desertification 55-71. Cham: Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-031-58315-5_4

Pirasteh, S., Pradhan, B., & Rizvi, S. M. (2011). Tectonic process analysis in Zagros Mountain with the aid of drainage networks and topography maps dated 1950–2001 in GIS. Arabian Journal of Geosciences, 4(2), 171–180. https://doi.org/10.1007/s12517-009-0081-3

Pirasteh, S., Woodbridge, K., & Rizvi, S. M. A. (2009). Geo‐information technology (GiT) and tectonic signatures: the River Karun & Dez, Zagros Orogen in south‐west Iran. International Journal of Remote Sensing, 30(2), 389-403. https://doi.org/10.1080/01431160802345693

 Seif, A. (2015). Equilibrium-line altitudes of Late Quaternary glaciers in the Oshtorankuh Mountain, Iran. Quaternary International, 374, 126-143. https://doi.org/10.1016/j.quaint.2015.02.063

Zebari, M., Balling, P., Grützner, C., Navabpour, P., Witte, J., & Ustaszewski, K. (2020). Structural style of the NW Zagros Mountains and the role of basement thrusting for its Mountain Front Flexure, Kurdistan Region of Iraq. Journal of Structural Geology, 141, 104206. https://doi.org/10.1016/j.jsg.2020.104206