جغرافیا و مخاطرات محیطی

جغرافیا و مخاطرات محیطی

تحلیل عوامل مؤثر بر آسیب‌پذیری منطقه حفاظت‌شده ارسباران و تدوین راهبردهای مدیریتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه محیط‌زیست، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران
2 دانشیار گروه محیط‌زیست، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران
3 کارشناس محیط‌زیست سواحل، سازمان بنادر و دریانوردی، ایران
چکیده
مناطق حفاظت­شده یکی از مهم­ترین و مؤثرترین ابزار در جهان هستند که برای حفاظت از تنوع زیستی تأسیس شده­اند. استفاده از روش­های بین‌المللی در مدیریت مناطق حفاظت شده، رسیدن به توسعه پایدار را در کنار حفاظت حداکثری از تنوع زیستی میسر خواهد کرد. منطقه حفاظت­شده ارسباران یکی از ارزشمندترین منابع طبیعی کشور از لحاظ گونه­های گیاهی و جانوری و یکی از مناطق زیستکره بیوسفر نه­گانه ایران است. این پژوهش یک مطالعه توصیفی تحلیلی با هدف ارزیابی آسیب­پذیری منطقه حفاظت شده ارسباران با تلفیق مدل DPSIR، به‌منظور ارائه راهکارهای مدیریتی است. در این روش ابتدا با استفاده از مدلDPSIR ، نیرومحرکه، فشار، وضعیت، اثر و پاسخ، تهدیدها و ارزش­های منطقه و ارتباط بین آن‌ها بررسی و ارزیابی گردیدند. درنهایت، راهبردهایی در قالب پاسخ­های احتمالی به هر یک از مؤلفه‌های مدل DPSIR ارائه گردید. 8 نیروی محرکه اصلی با عنوان افزایش جمعیت، توسعه گردشگری، توسعه راه­های ارتباطی، فعالیت­های دامداری و دامپروری، توسعه سکونتگاه­های روستایی، توسعه فعالیت­های کشاورزی، کارخانه استخراج مس سونگون و عدم مدیریت منسجم برای منطقه شناسایی و به­تبع آن‌ها فشارها، وضعیت و اثرات منطقه مشخص و موردبررسی قرار گرفتند. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که در منطقه حفاظت شده ارسباران بیشترین اثرات تهدیدهای منطقه بر ارزش­های اکولوژیکی ازجمله از بین رفتن گیاهان درختچه­ای و درختی، زیستگاه حیات‌وحش و کاهش تنوع زیستی و ارزش­های فرهنگی شامل قرار گرفتن تحت حمایت سازمان حفاظت محیط‌زیست یونسکو و قرار گرفتن در اختیار برنامه انسان و زیستکره می­باشند و از لحاظ آسیب­پذیری، تخریب و تغییر کاربری اراضی، جنگل­زدایی و دامداری و دامپروری بیشترین آسیب را به منطقه وارد می­کنند. در پایان راهبردهای مدیریتی برای مواجهه با عوامل تهدیدکننده ارائه گردید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

باهری، بیتا؛ دشتی، سولماز. 1401. ارزیابی آسیب­پذیری پارک ملی گلستان در جهت توسعه پایدار با استفاده از مدل DPSIR. نشریه محیط­زیست طبیعی. شماره 1، 37-22 https://10.22059/jne.2022.333125.2323.
بهرامی­نژاد، میثم، رایگانی، بهزاد، نظامی بلوچی، باقر، و جهانی، علی. (1397). ارائه سیستم هشدار اولیه، برای تأمین امنیت اکولوژیکی مناطق حفاظت شده (مطالعه موردی: منطقه حفاظت شده درمیان، شرق ایران). جغرافیا و مخاطرات محیطی، 7(26)، 75-94.https://sid.ir/paper/226727/fa
جهانی شکیب، فاطمه؛ ملک محمدی، بهرام؛ یوسفی، الهام؛ عالی پور، مهدی؛ 2017. تدوین راهبردهای مدیریتی به‌کمک روش نوین ارزیابی آسیب‌پذیری اکوسیستم­های تالابی (مطالعه نمونه: تالاب چغاخور). فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط­زیست. شماره 19، 91-37 https://10.22034/JEST.2017.11339.
خطیبی، عطیه؛ دانه کار، افشین؛ پورابراهیم، شراره؛ وحید، مجید؛ 1393. معرفی مدل DPSIR و قابلیت کاربرد آن در تصمیم­گیری­های محیط­زیستی. انسان و محیط­زیست. شماره 13، 79-65
درویشی، آصف؛ فاخران، سیما؛ سفیانیان، علی رضا؛ قربانی، مهدی؛ 1393. بارزسازی تغییرات و پویایی کاربری­ها و پوشش اراضی در ذخیره­گاه زیست­کره ارسباران. محیط­زیست طبیعی. شماره 4، 572-559
دنیادوست چلان، مریم؛ عباسی، مهرداد؛ رضایی، سعید؛ 1388. گزارشی از قارچ‌های مولد زنگ در منطقه حفاظت­شده ارسباران. شمال غرب ایران، رستنی­ها. شماره 10، 192-178
رحیمی بلوچی، لیلا؛ ملک محمدی، بهرام؛ 1392. ارزیابی آسیب­پذیری اکوسیستم­های تالابی براساس ارزش­های بوم­شناختی و هیدرولوژیکی آن‌ها. فصلنامه علوم محیطی. 11شماره 11، 66-55
رضایی بنفشه، مجید؛ رستمی زاده، هاشم؛ فیضی زاده، بختیار؛ 1386. بررسی و ارزیابی روند تغییر سطوح جنگل با استفاده از سنجش دور و GIS. پژوهش­های جغرافیایی. شماره 62، 159-143
زبردست، لعبت، جعفری، حمیدرضا، باده یان، ضیاالدین، و عاشق معلا، مریم. (1389). ارزیابی روند تغییرات پوشش اراضی منطقه حفاظت شده ارسباران در فاصله زمانی 2002, 2006 و 2008 میلادی با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای. پژوهش‌های محیط‌زیست، 1(1)، 23-33 ..https://sid.ir/paper/192340/fa
زیناب، علی اسماعیلی؛ 1393. ارزیابی منطقه حفاظت­شده ارسباران با استفاده از فرصت­ها، تهدیدها، ضعف­ها و قوت­ها (SWOT). فصلنامه مدیریت و برنامه‌ریزی محیط­زیست. شماره 13، 62-53  https://magiran.com/p1469435.
ساسانی‌فر، سمیرا؛ علیجانپور، احمد؛ بانج شفیعی، عباس؛ اسحاقی راد، جواد؛ مولایی، مرتضی؛ 1397. تأثیر مدیریت مبتنی بر حفاظت بر ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک جنگل‌های ارسباران. تحقیقات جنگل و صنوبر ایران. شماره 1، 117-104https://10.22092/IJFPR.2018.116145.
سعیدی، سپیده؛ میرکریمی، سیدحامد؛ 1393. سنجش عملکرد: ضرورتی برای مدیریت پایدار مناطق تحت حفاظت. حفاظت و بهره برداری از منابع طبیعی. شماره 2، 90-71
صالح، ایرج؛ مولایی، مرتضی؛ 1386. ارزیابی اقتصادی کاربری­های حوزه کلیبرجای - ارسباران. مجموعه مقالات همایش طرح ملی ارزش اقتصادی منابع. شماره 4، 20-1.
طالبی، منیژه؛ مجنونیان، باریس؛ مخدوم، مجید؛ عبدی، احسان؛ امید، محمود؛ 1399. طبقه­بندی عرصه­های جنگلی حفاظت شده برای طراحی شبکه جاده (مطالعه موردی: منطقه رویشی ارسباران). بوم­شناسی جنگل­های ایران. شماره 16، 124- 115.
https://www.sid.ir/fa/journal/SearchPaper.aspx?journal=8457&subject=&writer=23840&year=1399&PDF=Y&Filter=
فریادی، شهرزاد، سپهر، حسین، و رمضانی، مجید. (1392). تعیین آسیب پذیری بوم شناختی مجموعه حفاظت شده توران با ترکیب روش‌های ماتریس آثار متقابل، فرایند تحلیل سلسله مراتبی و فرایند تحلیل توسعه‌ای. محیط شناسی، 39(4 (پیاپی 68))، 45-54.https://sid.ir/paper/2959/fa
قبادی، مرتضی؛ احمدی پری، معصومه؛ صالحی، اسماعیل؛ 1394. ارزیابی و پهنه­بندی ریسک سیلاب سکونتگاه­های انسانی در راستای توسعه پایدار با بهره­گیری از Fuzzy AHP در محیط GIS و مدل DPSIR (مطالعه موردی: منطقه آبعلی). فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط­زیست. شماره 18، 351-63
قنبری، ابوالفضل؛ پاشانژاد سیلاب، احسان؛ 1397. تحلیل فضایی آسیب­پذیری محیطی در منطقه کرانه شرقی دریاچه ارومیه. تحلیل فضایی مخاطرات محیطی. شماره 5، 40-23 https://jsaeh.khu.ac.ir/article-1-2635-fa.pdf.
قنبری، سجاد؛ نعمتی، ذبیح اله؛ 1397. بررسی مطلوبیت مکانی و ارزیابی اقتصادی زنبورداری در منطقه ارسباران و مشکلات پرورش دهندگان زنبورعسل. علوم دامی (پژوهش و سازندگی). شماره 31، 92-83 https://10.22092/ASJ.2017.116339.1573.
گنجعلی، سعید؛ حاجی زاده، احمد؛ قاسمی، حمید؛ حسینی قمی، میرمحسن؛ غنی پور، داود؛ بهزادیان، شهریار؛ 1393. بررسی تغییرات تراکم جمعیت کل و بز (Capra aegagrus) در سه حوزه سرشماری منطقه حفاظت­شده ارسباران. فصلنامه محیط­زیست جانوری. شماره 7، 28-21
http://www.aejournal.ir/article_11932_2486f1c9b3eefe73c5330850802371b9.pdf.
مبارکی، امید؛ اسلامی، مهدی؛ 1393. شناسایی و تحلیل قابلیت­های توریسم منطقه ارسباران. جغرافیا و آمایش شهری. شماره 17، 148-131 https://10.22111/GAIJ.2016.2275.
مولایی، مرتضی، یزدانی، سعید، و شرزه ای، غلامعلی. (1388). برآورد ارزش حفاظتی اکوسیستم جنگلی ارسباران با استفاده از روش ارزش گذاری مشروط. اقتصاد کشاورزی (اقتصاد و کشاورزی)، 3(2)، 37-64.
https://sid.ir/paper/124509/fa.
 
Abman, R.,1999. Rule of law and avoided deforestation from protected areas, Ecological Economics, 146: 89-282, https://10.1016/j.ecolecon.2017.11.004
Adger, W N., Brooks, N., Bentham, G., Agnew, M., Eriksen, S., Adger, W., Brooks, N.N., Kelly, M., Bentham, G., 2004. New indicators of vulnerability and adaptive capacity, 89: 34-75, https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=6ff42b2e526e40f7d1a82db8cfa8057b4ca7355c.
Aretano, R., Semeraro, T., Petrosillo, I., De Marco, A., Pasimeni, M R., Zurlini, G., 2015. Mapping ecological vulnerability to fire for effective conservation management of natural protected areas, Ecological Modelling, 295: 75-163, https://10.1016/j.ecolmodel.2014.09.017
Carlson, M., Browne, D., Callaghan, C., 2019. Application of land-use simulation to protected area selection for efficient avoidance of biodiversity loss in Canada’s western boreal region, Land Use Policy, 82: 21-31, https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2019.01.015.
De Lange, HJ., Sala, S., Vighi, M., Faber, JH., 2010. Ecological vulnerability in risk assessment—A review and perspectives, Science of the total environment, 408: 79-3871, https://10.1016/j.scitotenv.2009.11.009
Leverington, F., Hockings, M., Costa, K.L., 1989. Management effectiveness evaluation in protected areas: Report for the project Global study into management effectiveness evaluation of protected areas, The University of Queensland, Gatton, 54: 89-103, https://portals.iucn.org/ library/sites/ library/files/documents/2010-092.pdf.
Li, A., Wang, A., Liang, S., Zhou, W., 2006. Eco-environmental vulnerability evaluation in mountainous region using remote sensing and GIS—A case study in the upper reaches of Minjiang River, China, Ecological Modelling, 192: 87-175, https://link.springer.com/ article/10.1007/ s11676-007-0019-7.
Li, X., Lao, C., Liu, Y., Liu, X., Chen, Y., Li, S., Ai, B., He, Z., 2013. Early warning of illegal development for protected areas by integrating cellular automata with neural networks, Journal of Environmental Management, 130,16-106, https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2013.08.055.
Lima, E., Ranieri, V., 2018. Land use planning around protected areas: Case studies in four state parks in the Atlantic forest region of southeastern Brazil, Land Use Policy, 71: 58-453, https://10.1016/j.landusepol.2017.12.020.
Semeraro, T., Mastroleo, G., Aretano, R., Facchinetti, G., Zurlini, G., Petrosillo, I., 2016. GIS Fuzzy Expert System for the assessment of ecosystems vulnerability to fire in managing Mediterranean natural protected areas, Journal of Environmental Management, 168: 94-103, https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2015.11.053.
Tverijonaite, E., Ólafsdóttir, R., Thorsteinsson, T., 2018. Accessibility of protected areas and visitor behaviour: A case study from Iceland, Journal of outdoor recreation and tourism, 24: 1-10, https://doi.org/10.1016/j.jort.2018.09.001.
Van Dam, RA., Mapalo, A., Peiying, L., Finlayson, CM.,Watkins, D., 2002. Vulnerability assessment of two major wetlands in the Asia-Pacific region to climate change and sea level rise1, Research Institute: 150: 138-196, https://www.agriculture.gov.au/ sites/default/files/ documents/ssr166. pdf#page=156.
Vergilio, M., Fonseca, C., Calado, H., Borges, P., Elias, R., Gabriel, R., Martins, A., Azevedo, E., Cardoso, P., 2016. Assessing the efficiency of protected areas to represent biodiversity: a small island case study, Environmental Conservation, 43: 49-337, https://doi.org/ 10.1017/ S037689291600014X.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 16 دی 1401
  • تاریخ بازنگری 08 اسفند 1401
  • تاریخ پذیرش 25 اسفند 1401
  • تاریخ انتشار 01 بهمن 1402