جغرافیا و مخاطرات محیطی

جغرافیا و مخاطرات محیطی

آستانه‌های ژئومورفیک حوضه آبی قزل‌اوزن

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
دانشگاه زنجان
چکیده
یکی از موضوعات محوری در مطالعات ژئومورفیک، بررسی چگونگی روند تغییرات در اشکال سطح زمین است. امروزه ماهیت مطالعات ژئومورفولوژی را تبیین و تحلیل فرم و فرایندهای ژئومورفیک موجود در سطح زمین تشکیل می‌دهد. در دیدگاه سیستمی، تحلیل‌های ژئومورفیک بر اساس رابطه میان فرم و فرایند صورت می‌گیرد. آستانه‌های ژئومورفیک به این علّت که شرایط مرزی در وقوع تغییرات را نشان می‌دهند و نیز به‌منظور درک تغییرات زمانی، یکی از مفاهیم اساسی در تئوری سیستمی است، از اهمیت قابل‌توجهی برخوردار است. این پژوهش که مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی در حیطۀ آستانه‌ها و تعادل در راستای تحلیل سیستمی است تلاش دارد آستانه‌ها و طبقه‌بندی آن را در حوضه قزل‌اوزن موردمطالعه قرار دهد. بر همین اساس در سه محور مختلف، درونی، بیرونی و ترکیبی،تجزیه‌وتحلیل مجازی فرم و فرایندهای حوضه با کمک نقشه‌های توپوگرافی، لیتولوژی، شیب، خشکسالی (با کمک شاخص SPIو Moran)، ژئونرون‌های حوضه (با کمک نقشه‌های هم‌دما و هم‌بارش و استفاده از روش جاستین )، ردیابی دریاچه‌های قدیمی و سطوح فرسایشی، شواهد ژئومورفولوژیکی اسارت و انحرافانجام‌شده است.نتایج نشان داد که در قسمت جنوب حوضه نوعی تعادل ژئومورفیک حاصل‌شده و دلیل آن را می‌توان تخلیه تدریجی چاله بیجار و شکل‌گیری سطوح فرسایشی آن دانست. با تخلیه این سطوح رودخانه‌های مهمی همچون انگوران-چای و سجاس‌رود تغییر مسیر داده و با انحرافی که به دست آورده‌اند در شرایط کنونی در جای دیگری به قزل‌اوزن می‌ریزند. بررسی ژئونرون‌های منطقه نیز نشان داد که پایاب زنجان‌رود و میانه تحلیل‌برنده بوده و مقدار آبی که دریافتی بسیار کم‌تر از آبی است که از آن‏ها خارج می‏شود و اگر رودخانه‏هایی همچون انگوران‏چای، قلعه‏چای و قرنقو‏چای در مسیر به قزل‌اوزن نمی‌پیوست، چه‌بسا رودخانه کاملاً خشک می‏شد. این در حالی است که اکثر زیرحوضه‌های منطقه (سرآب و پایاب) جزء تقویت‌کننده‌ها بوده و همین امر سبب شده رودخانه قزل‌اوزن در این مناطق به دلیل وارد شدن مادّه و انرژی از زیرحوضه‌ها، همچنان پویا بماند و از تعادل ژئومورفیک خود دور شود.
کلیدواژه‌ها

بیاتی خطیبی، مریم؛ 1384. انواع تعادل در شبکه‌های رودخانه‌ای. آموزش جغرافیا. دوره بیستم. شماره 2. صص 36-30.
بیاتی خطیبی، مریم؛ 1386. مفهوم زمان و طیف‌ها و مقیاس‌های آن در پژوهش‌های ژئومورفولوژی با نگاه تحلیلی بر مفهوم زمان در سیستم‌های طبیعی. رشد آموزش جغرافیا. زمستان. شماره 81. صص16-3.
بیاتی خطیبی، مریم؛ رجبی، مریم؛ کریمی، فاطمه؛ 1390. بررسی آستانه‌های توپوگرافیکی و تحلیل نقش نوع سازندهای سطحی در توسعه خندق‌ها در دامنه کوهستان‌های نواحی نیمه‌خشک مطالعه موردی: حوضه شورچای. مجله جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی. سال 22. شماره پیاپی 41. صص 34-15.
ثروتی، محمدرضا؛ قهرودی‌تالی، منیژه؛ گل‌کرمی، عابد؛ نجفی، اسماعیل؛ 1393. آستانه‌های ژئومورفولوژیکی آبکند زایی در حوضه آبریز کچیک، شمال‌شرق استان گلستان. نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی. سال چهاردهم. شماره 32. بهار. صص 249- 231.
جعفری، غلام‌حسن؛ اصغری سراسکانرود، صیاد؛ 1393. بررسی آثار یخچالی کواترنری زنجان‌رود. پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمّی. سال سوم. شماره 2. پاییز. صص 30-16.
حسین‌زاده، محمدمهدی ؛ رحیمی هرآبادی، سعید؛ 1393. مفهوم آستانه‌ها در ژئومورفولوژی. رشد آموزش جغرافیا. دوره بیست و دوم. شماره هشتاد و هفتم/ 77. صص 80-77.
حیدری، اسدالله؛ مقیمی، ابراهیم؛ 1386. ژئومورفولوژی و مدیریت سیستمی رودخانه، مطالعه موردی: حوضه قرنقوچای تا سهند (هشترود). انجمن جغرافیایی ایران. سال پنجم. شماره‌های 14 و 15. پاییز و زمستان. صص 137-119.
رامشت، محمدحسین ؛ توانگر، منوچهر؛ 1381. مفهوم تعادل در دیدگاه‌های فلسفی ژئومورفولوژی. تحقیقات جغرافیایی. تابستان و پاییز. شماره 65 و 66. صص 94-79.
رامشت، محمدحسین؛ 1392. نقشه‏های ژئومورفولوژی (نمادها و مجازها). چاپ ششم. انتشارات سمت. 190 ص.
رحیمی هرآبادی، سعید و هدائی‌آرانی، مجتبی؛ 1391. مفهوم تعادل و طبقه‌بندی آن در ژئومورفولوژی. چهارمین همایش علمی سراسری دانشجویی جغرافیا. صص 7-1.
رستم‌خانی، اصغر؛ 1393. پایش ساختار ژئوکلیماتیک مخروط‌افکنه‌های بستر قزل‌اوزن. غلام‌حسن جعفری. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه زنجان.دانشکده علوم انسانی. زنجان.
رضایی مقدم، محمدحسین؛ ثروتی، محمدرضا،؛ اصغری سراسکانرود، صیاد؛ 1390. بررسی مقایسه‌ای الگوی پیچان-رود با استفاده از تحلیل هندسه فراکتالی و شاخص‌های زاویه مرکزی و ضریب خمیدگی (مطالعه موردی: رودخانه قزل‌اوزن). پژوهش‌نامه مدیریت حوضه آبخیز. سال دوم. شماره 3. صص 18-1.
رضایی مقدم، محمدحسین؛ ثروتی، محمدرضا؛ اصغری سراسکانرود، صیاد؛ 1391. بررسی الگوی پیچان‌رودی رودخانه قزل‌اوزن با استفاده از شاخص‌های ضریب خمیدگی و زاویه مرکزی (محدوده بین 30 کیلومتری شهرستان میانه تا مرز سیاسی استان زنجان). فصلنامه علمی-پژوهشی انجمن جغرافیای ایران. دوره جدید. سال دهم. شماره 34. پاییز. صص 102-85.
سیف، عبدالله؛ محمدی، ملیحه؛ 1389. تفکیک و شناسایی شکلی واحدهای پلایای گاوخونی به‌منظور تهیه نقشه‌های ژئومورفولوژی. مطالعات جغرافیایی مناطق خشک. سال اول. شماره اول. پاییز. صص 34-17.
قدوسی، جمال؛ 1382. مدل‌سازی مورفولوژی فرسایش خندقی و پهنه‌بندی خطر آن (مطالعه موردی: آبخیز زنجان-رود). رساله دکتری آبخیزداری. دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران. 366 ص.
قنبرزاده، هادی؛ بهنیانفر، ابوالفضل ؛ پزشکی، محمود؛ 1385. بررسی علل و عوامل ناپایداری دامنه‌ها در حوضه آبریز تبارک آباد قوچان. مجله علوم جغرافیایی. شماره 2. زمستان. صص 121-102.
کرم، امیر؛ رحیمی هرآبادی، سعید؛ احمدی، مهدی ؛ هدائی‌آرانی، مجتبی؛ 1392. مفهوم تعادل، آستانه‌های بحرانی در سیستم‌های ژئومورفولوژی و جایگاه آن در پایداری محیط. اولین همایش ملی جغرافیا و پایداری محیط. اسفند. دانشگاه رازی. صص 11-1.
کک، روژه؛ 1387. ژئومورفولوژی اقلیمی. ترجمه؛ محمودی، فرج‌الله. جلد دوم. چاپ پنجم. انتشارات دانشگاه تهران. 420 ص.
لشته‌نشایی، میر احمد؛ مهرداد، میر عبدالحمید؛ عاطف‌یکتا، رضا ؛ مهرمطلق، محسن؛ 1390. بررسی روند آبدهی و رسوب‌دهی رودخانه سفیدرود. اولین کنفرانس بین‌المللی و سومین کنفرانس ملّی سد و نیروگاه‌های برق‌آبی. صص 7-1.
لشته‌نشایی، میر احمد ؛ مهرمطلق، محسن؛ 1381. بررسی روند آبدهی و رسوبدهی رودخانه قزل‌اوزن. ششمین سمینار بین‌المللی مهندسی رودخانه دانشگاه شهید چمران اهواز. صص 145-139.
نظری‌پور، حمید؛ دوستکامیان، مهدی ؛ علیزاده، سارا؛ 1394. بررسی الگوهای توزیع فضایی دما. بارش و رطوبت با استفاده از تحلیل اکتشافی زمین‌آمار (بررسی موردی: نواحی مرکزی ایران). مجله فیزیک زمین و فضا. دوره 41. شماره 1. صص 117-99.
Chang, K.T. (2004). Introduction to geographic information system. 2nd edition, NewYork, Mcgrow Hill’s press.
Charlton, R. (2008). Fundamentals of Fluvial Geomorphology, Routledge’s press.
Elverfeldt, K.V. (2011). System Theory in Geomorphology.Zeitschrift fur Geomorphologic,55(3), 87-108.
Hack, I. T. (1975). Dynamic equilibrium and landscape evolution in: W.N.Melhom and R.c.Flemal(Edition), Theories of Landform Development. New York:St. Binghamton’s press.
Hammond, K. (2000).The geography and ecology of diversification in Neotropical freshwaters. Nature Education Knowledge, 1, 13-19.
Huggett, R. J. (2011). Fundamentals of Geomorphology. Second Edition,Routledge’s press.
Marzolff, I., &Poesen,J. (2009). The potential of 3D gully monitorin with GIS using high-resolution aerial photography and a digital photogrammetry system. Geomorphology111, 48-60.
Mckee, T. B., Doesken, N.Y., & Kleist J. (1993). The relationship of drought frequency and duration to time scales, Preprints. 8Th conference of Applied Climatology, 17-22 January Anaheim CA, 179-189.
Vitek, J.D., Giardino, J.R. (1993). Geomorphology: the research frontier and beyond, augustus. Ge6 p.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 06 اسفند 1394
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1396