جغرافیا و مخاطرات محیطی

جغرافیا و مخاطرات محیطی

ارزیابی آسیب‌پذیری لرزه‌ای فضاهای شهری با کاربست تئوری کاتاستروف (مورد: شهر ورزقان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 - استادیار اقلیم‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 دانش‌آموخته دکتری ژئومورفولوژی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
چکیده
هدف اصلی پژوهش حاضر ارائه یک چارچوب روش­شناسی برای ارزیابی سریع و کارآمد آسیب­پذیری فضاهای شهری نسبت به زلزله است. بسیاری از متغیرهای مؤثر بر آسیب­پذیری لرزه­ای شهرها از ماهیت مکانی برخوردار هستند؛ ازاین‌رو استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی در ترکیب و یکپارچه نمودن این متغیرها می­تواند به نتایج مطلوبی منجر شود. با این حال، یکی از مهم‌ترین مسائل روی­هم­گذاری لایه­های داده در سیستم اطلاعات جغرافیایی مربوط به عدم قطعیت­های وزن­دهی و تصمیم­گیری است. در پژوهش حاضر سعی شد که با استفاده از توابع تئوری کاتاستروف این‌گونه عدم قطعیت­ها تا حد زیادی تعدیل شوند. در تئوری کاتاستروف، اهمیت هر یک از متغیرها از طریق مکانیسم درونی سیستم محاسبه می­شود. درواقع، استفاده از رویکرد مذکور باعث تکرارپذیری نتایج مدل می­گردد که مزیتی قابل‌توجه به شمار می­رود. ارزیابی آسیب­پذیری لرزه­ای شهر ورزقان با استفاده از توابع تئوری کاتاستروف نشان می­دهد که بالغ بر 9 درصد از محدوده قانونی شهر در کلاس آسیب­پذیری بسیار زیاد و 12 درصد آن در کلاس آسیب­پذیری زیاد واقع شده است. در این رابطه، بخش عمده­ای از مرکز شهر ورزقان در برابر زلزله از آسیب­پذیری بالایی برخوردار است. تراکم بالای مسکونی و ساختمانی، کیفیت پایین ساختمان­ها، قدمت بالا و مصالح نامطلوب بناها، محصورشدگی و کمبود فضاهای باز شهری، لیتولوژی و زیربنای سست، عدم دسترسی مطلوب به خدمات بیمارستانی و آتش­نشانی و غیره منجر به افزایش آسیب­پذیری این بخش از شهر شده است.  
کلیدواژه‌ها

احدنژاد روشتی، محسن؛ جلیل­پور، شهناز؛ 1392. ارزیابی عوامل درونی تأثیرگذار در آسیب­پذیری ساختمان­های شهری در برابر زلزله با استفاده از GIS (نمونه موردی: بافت قدیم شهر خوی). فصلنامه آمایش محیط، دوره 6، شماره 20،52-23.
آژانس همکاری‌های بین‌المللی ژاپن (جایکا)؛ 1380. گزارش پروژه ریز پهنه‌بندی لرزه‌ای تهران بزرگ. شهرداری تهران.
جعفرنیا، افشین؛ خرم­بخت، احمدعلی؛ قنبری، عبدالرسول؛ 1398. پهنه­بندی آسیب­پذیری ناشی از زلزله با استفاده از منطق فازی در GIS، مطالعه موردی شهر لار. فصل­نامه جغرافیای طبیعی، سال دوازدهم، شماره 43، 125-105.
خدادادی، فاطمه؛ انتظاری، مژگان؛ ساسان­پور، فرزانه؛ 1399. تحلیل آسیب­پذیری شهری در برابر مخاطره زلزله با روش ELECTRE FUZZY (مطالعه موردی: کلان­شهر کرج). نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، سال بیستم، شماره 56، 113-93.
رحیمی شهید، مجتبی؛ رحیمی، نیما؛ 1396. پهنه­بندی خطر زمین­لرزه با استفاده از فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) و سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) (مطالعه موردی: بخش مرکزی شهرستان سمیرم). یافته­های نوین زمین­شناسی کاربردی، دوره 11، شماره 22، 118-109.
رمضانی کیاسج­محله، رؤیا؛ کریمی، سعید؛ علوی­پور، فاطمه سادات؛ 1395. پهنه­بندی آسیب­پذیری مناطق شهری در برابر زلزله با استفاده از تکنیک WLC و OWA، موردشناسی: منطقه 7 تهران. جغرافیا و آمایش شهری- منطقه­ای، شماره 21، 138-125.
ساسان­پور، فرزانه؛ شماعی، علی؛ افسر، مجید؛ سعیدپور، شراره؛ 1396. بررسی آسیب­پذیری ساختمان­های شهر در برابر مخاطرات طبیعی (زلزله) (مطالعه موردی: محله محتشم کاشان). مخاطرات محیط طبیعی، سال ششم، شماره 14، 122-103.
سیدین، سید حسام؛ عباسی دولت­آبادی، زهرا؛ سورانی، محمد؛ نقدی، سیران؛ رجبی­فرد مزرعه نو؛ 1393. ارزیابی آسیب­پذیری بیمارستان­های عمومی دانشگاه علوم پزشکی تهران در مقابل زلزله. مدیریت ارتقای سلامت، جلد 3، شماره 2، 71-65.
طبیبیان، منوچهر؛ مظفری، نگین؛ 1397. ارزیابی آسیب­پذیری بافت­های مسکونی در برابر زلزله و راهکارهای کاهش آسیب­پذیری، مطالعه موردی: منطقه شش شهرداری تهران. فصلنامه علمی- پژوهشی مطالعات شهری، شماره بیست و هفت، 112-93.
فاضل، سوگل؛ تقوایی، مسعود؛ محمودزاده، امیر؛ 1396. پهنه­بندی آسیب­پذیری لرزه­ای شهری با استفاده از مدل ANP، مطالعه موردی: شهر نجف­آباد. دوفصلنامه علمی و پژوهشی مدیریت بحران، شماره یازدهم، 132-121.
فلاح علی آبادی، سعید؛ سلمانی ندوشن، ابراهیم؛ مقدم جعفر، امین؛ دهقانی فیروزآبادی، سعیده؛ 1395. اولویت­بندی اقدامات مؤثر جهت ارتقای کیفیت خدمات ایستگاه­های آتش­نشانی شهر یزد با استفاده از روش AHP و TOPSIS. فصلنامه علمی تخصصی طب کار، دوره 8، شماره 2، 89-81. 
فلاحی، علیرضا؛ اسدی، سعیده؛ 1395. پهنه­بندی آسیب­پذیری کالبدی بافت کهن کرمان در برابر زلزله احتمالی با استفاده از نرم­افزار سیستم اطلاعات جغرافیایی و روش آنتروپی. فصلنامه دانش پیشگیری و مدیریت بحران، دوره ششم، شماره دوم، 159-149.
قنبری، ابوالفضل؛ سالکی ملکی، محمدعلی؛ قاسمی، معصومه؛ 1392. پهنه­بندی میزان آسیب­پذیری شهرها در مقابل خطر زمین­لرزه (نمونه موردی: شهر تبریز). جغرافیا و مخاطرات محیطی، شماره پنجم، 35-21.
کرمی، محمدرضا؛ امیریان، سهراب؛ 1397. پهنه­بندی آسیب­پذیری شهری ناشی از زلزله با استفاده از مدل Fuzzy-AHP، مطالعه موردی شهر تبریز. نشریه علمی- پژوهشی برنامه­ریزی توسعه کالبدی، سال سوم، شماره 6 (سری جدید)، پیاپی 10، 124-110.
مهدوی­فر، محمدرضا؛ معماریان، پرهام؛ 1391. گزارش شناسایی مقدماتی پدیده­های ژئوتکنیکی ناشی از زلزله ورزقان (21/5/1391). پژوهشگاه بین­المللی زلزله­شناسی و مهندسی زلزله.
نوروزی طیولا، رعنا؛ بینایی، یوسف؛ 1397. پهنه­بندی مناطق حساس و آسیب­پذیری محیطی در منطقه یک کلان­شهر تهران با روش طبقه­بندی فازی و سلسله مراتبی. پژوهش­های دانش زمین، سال نهم، شماره 35، 50-35.
نیری، هادی؛ خالق­پناه، کمال؛ کرمی، محمدرضا؛ احمدی، خه­بات؛ 1395. پهنه­بندی میزان آسیب­پذیری شهر سنندج ناشی از زلزله با استفاده از دو مدل تحلیل سلسله مراتبی و مدل تاپسیس. نشریه علمی- پژوهشی جغرافیا و برنامه­ریزی، سال 20، شماره 57، 294-277.
 
 
Ahmed, K., Shahid, Sh., Bin Harun, S., Ismail, T., Nawaz, N., Shamsudin, S., 2015. Assessment of groundwater potential zones in an arid region based on catastrophe theory. Earth Science Informatics, Vol. 8, Issue. 3: 539-549.
Alcántara-Ayala, I., Goudie, A.S., 2010. Geomorphological Hazards and Disaster Prevention. Cambridge University Press.
Armas, I., 2012. Multi-criteria vulnerability analysis to earthquake hazard of Bucharest, Romania. Natural Hazards 63:1129-1156.
Armas, L., Toma-Danila, D., Lonescu, R., Gavris, A., 2017. Vulnerability to earthquake hazard: Bucharest case study. International Journal of Disaster Risk Science 8: 182-195.
Coburn A, Spence R. 2003. Earthquake Protection, Journal of Seismology, Vol. 7, No. 2: 541-552.
Duzgun, H.S.B., Yucemen, M.S., Kalaycioglu, H.S., Celik, K., Kemec, S., Ertugay, K., Deniz, A., 2011. An integrated earthquake vulnerability assessment framework for urban areas. Natural Hazards 59: 917-947.
Jenks, GF., 1967. The data model concept in statistical mapping. Int Yearb Cartogr 7:186–190.
Keller, E. A., Pinter, N., 1996. Active Tectonic, Earthquake, Uplift and landscape. prentice hall.
Moradi, M., Delavar, M. R., Moshiri, B., 2014. A GIS-based multi-criteria decision-making approach for seismic vulnerability assessment using quantifier-guided OWA operator: a case study of Tehran, Iran. Annals of GIS 21: 209-222.
Rasheed, T., Weeks, J., 2012. Assessing vulnerability to earthquake hazards through spatial multicriteria analysis of urban areas. International Journal of Geographical Information Science 17: 547-576.
Sadeghfam, S., Hassanzadeh, Y., Nadiri, A.A., Khatibi, R., 2016. Mapping groundwater potential field using catastrophe fuzzy membership functions and Jenks optimization method: a case study of Maragheh-Bonab plain, Iran. Environmental Earth Sciences, 75(7). https://doi.org/10.1007/s12665-015-5107-y.
Sanders, M. H., Clark, P. D., 2010. Geomorphology: Processes, Taxonomy and Applications. Nova Science Publishers, Inc. 216 P.
Sinha, N., Priyanka, N., Joshi, P., 2014. Using spatial Multi-criteria analysis and ranking tool (SMART) in earthquake risk assessment: a case study of Delhi region, India. Geomatics, Natural Hazards and Risk 7: 680-701.
Su, Sh., Li, D., Yu, X., Zhang, Zh., Zhang, Q., Xiao, R., Zhi, J., Wu, J., 2011. Assessing land ecological security in Shanghai (China) based on catastrophe theory. Stochastic Environmental Research and Risk Assessment, Vol. 25, Issue. 6: 737-746.
Tian-jun, Zh., Shu-xin, R., Shu-gang, L., Tian-cai, Zh., Hong-jie, X., 2009. Application of the catastrophe progression method in predicting coal and gas outburst. Mining Science and Technology, Vol. 19: 430-434.
Wang, Ch., Ni, F., Deng, Y., Jiang, L., 2011. Research on the Risk Associated with Rural Drinking Water Safety Based on Catastrophe Theory. Journal of Water Resource and Protection, Vol. 3: 356-362.
Xiao-jun, W., Jian-yun, Zh., Shahid, Sh., Xing-hui, X., Rui-min, H., Man-ting, Sh., 2014. Catastrophe theory to assess water security and adaptation strategy in the context of environmental change. Mitigation and Adaptation Strategies for Global Change. Vol. 19, Issue. 4: 463-477.
You, W. J., Zhang, Y. L., 2015. Evaluation of social vulnerability to floods in Huaihe River basin: a methodology based on catastrophe theory. Natural Hazard and Earth System Sciences, Vol. 3, Issue. 8: 4937-4965.
Zheng, H., Guo, L., Liu, J., Zhen, T., Deng, Z., 2020. Evaluating seismic risk in small and medium-sized cities with the modified vulnerability index method, a case study in Jiangyou City, China. Bull Earthquake Eng 18, 1303–1319, https://doi.org/10.1007/s10518-019-00757-3.
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 13 مرداد 1399
  • تاریخ بازنگری 30 آذر 1399
  • تاریخ پذیرش 06 دی 1399
  • تاریخ انتشار 01 آذر 1399